Faktoring w bilansie: faktoring pełny, niepełny i odwrotny, prezentacja i wpływ na zdolność kredytową

Dwie firmy sprzedają identyczną fakturę na 200 000 zł, dostają identyczną zaliczkę i płacą podobną prowizję. Po zamknięciu roku ich bilanse wyglądają zupełnie inaczej. Cała różnica siedzi w jednym pytaniu: kto ponosi ryzyko, że odbiorca nie zapłaci.

Prawo bilansowe nie patrzy na nazwę umowy ani na to, co pisze faktor w ofercie. Patrzy na to, czy razem z prawem do pieniędzy przeszło też ryzyko. Jeśli przeszło, należność znika z aktywów, bo firma nad nią straciła kontrolę. Jeśli nie przeszło, zaliczka jest ekonomicznie pożyczką pod zastaw należności i tak trzeba ją pokazać.

Ostatni wiersz tej tabeli bywa najbardziej niedoceniany. Bank czytający sprawozdanie patrzy nie tylko na wskaźnik zadłużenia, ale i na to, ile gotówki firma wygenerowała na działalności operacyjnej. Przy faktoringu z regresem ten sam wpływ ląduje w działalności finansowej i operacyjny cash flow zostaje niższy, mimo że na koncie leży dokładnie ta sama kwota.

W faktoringu niepełnym, czyli z regresem, ryzyko zostaje przy Tobie. Jeśli odbiorca nie zapłaci w umówionym terminie, oddajesz faktorowi zaliczkę. Skoro ryzyko nie odeszło, należność nie może zejść z bilansu.

Projekt Krajowego Standardu Rachunkowości poświęconego faktoringowi ujmuje to jednym zdaniem: w przypadku kontynuowania ujmowania należności środki pieniężne otrzymane od finansującego stanowią de facto pożyczkę pod zastaw należności. To dokładnie oddaje sens operacji.

W bilansie wygląda to tak: należność zostaje w aktywach w pozycji B.II.3 lit. a, gotówka rośnie, a po stronie pasywów pojawia się zobowiązanie wobec faktora w pozycji B.III.3 lit. c jako inne zobowiązania finansowe. Bilans puchnie po obu stronach o kwotę zaliczki. Wskaźnik ogólnego zadłużenia rośnie, relacja długu netto do EBITDA rośnie, a firma, która wzięła faktoring właśnie po to, żeby wyglądać lepiej, wygląda gorzej.

Odsetki płacone faktorowi idą w tym wariancie do pozycji K.I rachunku wyników, czyli tam, gdzie odsetki od kredytu. To dodatkowy sygnał dla analityka bankowego, który liczy koszty finansowania dłużnego.

Zaleca się przy tym wyodrębnienie w ramach należności z tytułu dostaw i usług tej części, która jest objęta faktoringiem. Nie jest to wymóg ustawowy, ale audytor niemal zawsze o to pyta, a w informacji dodatkowej i tak trzeba pokazać, ile należności obciążono na rzecz finansującego.

Podział na pełny i niepełny jest wygodny, ale rzeczywiste umowy rzadko są tak czyste. Faktor często przejmuje ryzyko tylko do pewnej kwoty, zostawia udział własny albo dzieli straty proporcjonalnie. Wtedy trzeba odpowiedzieć na pytanie ilościowe: ile ryzyka zostało przy faktorancie i czy to jeszcze mało, czy już dużo.

Komitet Standardów Rachunkowości skierował do dyskusji publicznej projekt Krajowego Standardu Rachunkowości pod tytułem Faktoring w księgach rachunkowych i sprawozdaniu finansowym faktoranta. Uwagi można było zgłaszać do 31 października 2025 r. Standard do dziś nie został przyjęty uchwałą Komitetu ani ogłoszony komunikatem Ministra Finansów, więc nie jest źródłem prawa. Warto go jednak znać, bo pokazuje kierunek, w którym pójdzie praktyka, a biegli rewidenci już się na niego powołują.

Projekt podaje próg, którego nie ma w MSSF 9: przekazanie zasadniczego ryzyka i prawa do zasadniczej części korzyści ekonomicznych może mieć miejsce, jeśli ryzyko i korzyści zachowane przez faktoranta po zawarciu umowy wynoszą nie więcej niż 10 procent ryzyka i korzyści, na które był narażony przed zawarciem umowy. Poniżej tej granicy należność można zdjąć z bilansu, powyżej trzeba ją zostawić.

Projekt przewiduje dwa modele oceny. Model ogólny opiera się na pięciostopniowym drzewie decyzyjnym, w którym analizuje się kolejno przeniesienie prawa do otrzymania środków, obowiązek przekazywania wpływów, przeniesienie ryzyka i korzyści oraz praktyczną możliwość zbycia należności. Model skrócony jest ostrożniejszy i pozwala zaprzestać ujmowania należności tylko wtedy, gdy faktorant nie jest narażony na jakikolwiek poziom ryzyka. W modelu skróconym faktoring mieszany skutkuje ujęciem wyższego zobowiązania wobec faktora niż w modelu ogólnym.

Kolejność kroków ma znaczenie. Jeżeli analiza danego kroku pozwala rozstrzygnąć sprawę, kończy się na nim i nie sprawdza kolejnych. Wynik tej analizy warto zapisać, bo to on uzasadnia sposób prezentacji wobec audytora.

Faktoring odwrotny działa po drugiej stronie: faktor płaci Twojemu dostawcy, a Ty rozliczasz się z faktorem później. Pytanie księgowe brzmi tu inaczej niż przy faktoringu zwykłym. Nie chodzi o to, czy zdjąć należność, tylko o to, czy pierwotne zobowiązanie handlowe wygasło i czy w jego miejsce powstało zobowiązanie finansowe.

To rozróżnienie ma realną wagę. Zobowiązanie z tytułu dostaw i usług analitycy traktują jako kapitał obrotowy, a zobowiązanie finansowe jako dług. Przeklasyfikowanie potrafi więc zmienić obraz zadłużenia, mimo że firma nie wzięła żadnego nowego kredytu. Kontekstem są zmiany do MSR 7 i MSSF 7 dotyczące mechanizmów finansowania dostawców, obowiązujące od 1 stycznia 2024 r., wprowadzone po upadłościach Carillion i NMC Health, gdzie takie finansowanie ukryło skalę realnego długu.

Szczegóły ewidencji i przykłady księgowań opisujemy na stronie o faktoringu odwrotnym.

Analityk kredytowy nie czyta umowy faktoringowej. Czyta sprawozdanie i liczy kilka wskaźników. Warto wiedzieć, na które z nich wybór wariantu wpływa naprawdę.

Wskaźnik ogólnego zadłużenia, czyli zobowiązania do sumy aktywów, rośnie przy wariancie z regresem i stoi w miejscu przy wariancie bez regresu. Relacja długu netto do EBITDA reaguje podobnie, bo zaliczka z regresem jest długiem finansowym. Rotacja należności w dniach poprawia się w obu wariantach, ale tylko przy faktoringu pełnym poprawia się także sam stan należności, bo one fizycznie schodzą z bilansu.

Płynność bieżąca zachowuje się mniej intuicyjnie. Przy wariancie z regresem rosną jednocześnie aktywa obrotowe i zobowiązania krótkoterminowe, więc wskaźnik bliższy jedynki może się nawet pogorszyć, mimo że firma ma więcej gotówki niż przed transakcją.

Osobna sprawa to kowenanty. Umowy kredytowe często zawierają limit długu finansowego albo zakaz obciążania należności. Faktoring z regresem podnosi pierwszy z nich, a cesja globalna potrafi naruszyć drugi, i to niezależnie od tego, jak transakcja została zaksięgowana. Warto sprawdzić treść umowy z bankiem przed podpisaniem umowy z faktorem, a nie po. Osobno opisujemy, jak faktoring wypada w zestawieniu z kredytem obrotowym, oraz co zmienia sama cesja wierzytelności przy faktoringu jawnym.